Zaalhistorie

Muziekcentrum De Toonzaal is gehuisvest in een historische synagoge in het hartje van 's-Hertogenbosch. De voormalige synagoge kent een rijke geschiedenis.

De joodse gemeente in ’s-Hertogenbosch
De eerste tekenen van de joodse gemeente binnen de stad ’s-Hertogenbosch zijn ontstaan in 1680 toen Jacob Worms als eerste jood het poorterrecht kreeg. Dankzij het poorterrecht is het jodendom tot 1777 toegenomen met dertien joden. Gedurende lange tijd werden er synagogendiensten gehouden in de huizen van één of meerdere gemeenteleden, één hiervan was Hartog Simon. Tijdens zijn bezoek aan de joodse gemeente in 1809 gelastte koning Lodewijk Napoleon Bonaparte Hartog Simon erop de joodse gemeente te voorzien van een godsdienstruimte. In de jaren daarna werd er echter weinig actie ondernomen tot stichting van een synagoge.

Aanbouw van een synagoge 
Op 11 juli 1818 besloten Herodes Hartogensis en zijn zoon Bernardus Hartogensis, om een vertrek achter de woning van de familie Hartogensis, gelegen aan de Mortel, te verbouwen en in te richten als synagoge. Het gebruik van de synagoge kwam pas op Rosh ha-Shanah shenat 5584 (het begin van het joodse jaar), in het jaar 1823. Op de oostgevel van de synagoge zijn de initialen van de stichter (Herodes Hartogensis) en het jaar vermeld. Tot in 1840 was de financiële positie van de synagoge stabiel. In dat jaar begon de financiële situatie zorgelijk te worden, wat de aanleiding zou worden van de ondergang van de Bossche synagoge in 1843.

Schenking aan de joodse gemeente
De zwakke financiële positie van de synagoge, in bezit van de familie Hartogensis, kreeg veel kritiek. In 1844 brak een nieuw tijdperk aan toen de synagoge werd overgedragen aan de joodse gemeente. Na het ontslag van Herodes Hartogensis, samen met Elias Hartog en Asjer Schlesinger werden er op 25 april twee kerkvoogden aangesteld: Jeronimus Hartogensis, een neef van Bernardus, en Jacob Kann die familie is van de moeder (Sara Kann) van Bernardus. De missie van deze heren was om de synagoge te reorganiseren en weer op orde te brengen. En dat lukte: in de jaren 1860-1870 was er sprake van een sterke stijging in het aantal leden.

Uitbreiding en restauratie van de synagoge 
Op 5 maart 1865 wordt er een kerkenraadsvergadering gehouden en wordt er besloten dat de synagoge te klein is; tijdens sjabbat (wekelijkse rustdag) of feestdagen zijn er soms meer dan 300 mensen binnen. Na vele jaren komt er toch een akkoord tot uitbreiding van de synagoge. Ter gedenkenis aan Herodes, Bernardes en Jeronimus Hartogensis werd een gedenksteen geplaatst.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog bleef de synagoge grotendeels intact. In 1947 werd de Bossche synagoge heringewijd. De aanloop werd minder in de jaren zeventig en het gebouw raakte in verval. De synagoge werd niet langer gebruikt door de joodse gemeenschap. Na de grondige restauratie en verbouw van het pand rond 1996 werd de voormalige synagoge in ere hersteld en werd het pand met aangrenzende nieuwbouw en haar karakteristieke eigenschappen in gebruik genomen als de kleine concertzaal, vanaf 2005 onder de naam Muziekcentrum De Toonzaal.

Bij de restauratie van de voormalige synagoge is de beschildering van het interieur van De Toonzaal gereconstrueerd naar de laat 19e eeuwse kleurstelling. De meest in het oog springende onderdelen zijn de Arke (de bruinrood geschilderde kast waarin de gebedsrollen (Thora) werden bewaard), het vrouwenbalkon en de marmeren gedenkplaten (een aandenken aan het bezoek van koningin Wilhelmina en koninginmoeder Emma in 1918).